Jak przeprowadzić proces sterylizacji w autoklawie i co jest konieczne, by go wykonać? Wyczerpujący poradnik

Przygotowanie narzędzi do pononwego użycia, co w praktyce oznacza doprowadzenie ich do stanu jałowości, to kilkuetapowy proces. Poza autoklawem potrzebne są odpowiednie akcesoria. Dowiedz się krok po kroku co musisz posiadać do przeprowadzenia procesu sterylizacji, a także w jaki sposób wykonać ją w pełni skutecznie i bezpiecznie.

Co będzie potrzebne w procesie sterylizacji?

Rękawice ochronne

Rękawice są niezbędne w trakcie przygotowywania narzędzi do sterylizacji – zarówno podczas mycia manualnego, jak i dezynfekcji wstępnej sprzętu. Na rynku dostępnych jest wiele rodzajów rękawic. Są to między innymi rękawice wykonane z mieszanki lateksu i neoprenu, wewnętrznie chlorowane, a także z nitrylowego kauczuku, które charakteryzują się większą trwałością. W strefie „brudnej”, w trakcie przygotowywania sprzętu do sterylizacji, zaleca się, aby były to rękawiczki posiadające odpowiednie europejskie normy, chroniące zarówno przed środkami chemicznymi, jak i przed ukłuciem/skaleczeniem. Mogą to być nawet dwie rękawiczki założone jedna na drugą. Najpopularniejsze rękawice diagnostyczne, stosowane m.in. w szpitalach, nie są odpowiednie do przygotowywania narzędzi do sterylizacji – nie zapewniają odpowiedniej ochrony przez to, że są zbyt cienkie i krótkie.

Narzędzia do dezynfekcji (termicznej/chemicznej/manualnej)

Dezynfekcja jest niezbędnym procesem poprzedzającym właściwą sterylizację narzędzi. Wszystkie narzędzia wielokrotnego użytku, po użyciu powinny zostać umyte i dezynfekowane. Istnieje kilka typów dezynfekcji: manualna, termiczna (odpowiednia dla sprzętu termoodpornego, w temperaturze od 60 do 95 stopni Celsjusza, w zależności od czasu), chemiczna (przy użyciu preparatów chemicznych) oraz chemiczno-termiczna. Proces przygotowywania materiału do sterylizacji może być jedno- lub wieloetapowy. Proces jednoetapowy odpowiedni jest dla sprzętu niewymagającego demontażu, a wieloetapowy – do sprzętu wymagającego demontażu. Proces wieloetapowy obejmuje mycie wstępne z dezynfekcją niskiego stopnia, która jest wykonywana manualnie lub maszynowo, oraz mycie właściwe i dezynfekcję właściwą. Jeżeli do dezynfekcji nie używamy maszyny, powinna zostać użyta specjalistyczna wanna z przeznaczeniem do dezynfekcji.

Testy biologiczne i wskaźniki chemiczne

Cykliczne wykonywanie testów chemicznych i biologicznych to działanieniezbędne, aby zyskać pewność, że przeprowadzane procesy sterylizacji przebiegają prawidłowo. Testy chemiczne dedykowane dla wybranej metody sterylizacji, zaś wśródtestów biologicznych możemy  wyróżnić testy ampułkowe i kartonowe zawierające spory bakterii, przeznaczone do inkubacji. Przykładowo, testy biologiczne typu SPORAL zawierają przetrwalniki bakterii Geobacillus stearothermophilus, w testach biologicznych skuteczności sterylizacji wykorzystuje się również spory bakterii Bacillus atrophaeus lub Bacillus pumilus, w zależności od stosowanego rodzaju sterylizacji. Wybrane testy powinny być  odpowiednio dopasowane m.in. do zaleceń producenta sterylizatora, rodzaju sterylizacji, czy ogólnie przyjętych norm

Pakiety ochronne

Kolejnym niezbędnym elementem są pakiety ochronne/rękawy foliowe, zwane potocznie kopertami do sterylizacji. Wszystkie wyroby wielokrotnego użytku muszą być sterylizowane w opakowaniu, które zabezpieczy je przed kurzem, wilgocią i wtórnym zanieczyszczeniem do momentu użycia. Rękawy i torebki ochronne powinny przepuszczać czynnik sterylizacji sterylizujący, a jednocześnie blokować czynniki zewnętrzne. Wszystkie typy opakowań muszą spełniać europejskie normy bezpieczeństwa. Dotyczą one m.in. średnicy porów, wytrzymałości na rozerwanie, zawartości chlorków, siarczanów, siły i szerokości zgrzewu. W zależności od wagi sterylizowanych narzędzi należy również wybrać odpowiednią klasę opakowania – I (do lekkich zestawów), II, III (dedykowane dla zestawów o średniej ciężkości) lub IV – do ciężkich zestawów i zastosowań specjalnych.

Myjka ultradźwiękowa

Myjka ultradźwiękowa to jedno z najlepszych narzędzi do przeprowadzania procesu mycia i dezynfekcji. Czyszczenie za pomocą ultradźwięków pomaga pozbyć się zabrudzeń występujących w nawet trudno dostępnych miejscach, niemożliwych do usunięcia w tradycyjny sposób. Jest to proces szybki, skuteczny i bezpieczny, nawet dla bardzo delikatnych narzędzi wielokrotnego użytku. Wybierając myjkę ultradźwiękową, należy zwrócić uwagę na jej moc i temperaturę, w której przeprowadzany jest proces dezynfekcji – do salonów kosmetycznych wykonujących zabiegi manicure/pedicure, odpowiednia będzie myjka o mocy 50-70 W.Przy bardziej zaawansowanych zabiegach moc myjki powinna być znacznie wyższa. Optymalna temperatura myjki wynosi poniżej 60 stopni Celsjusza. Wymagany jest również zakup specjalnego płynu do dezynfekcji narzędzi w myjce ultradźwiękowej wspomagającego cały proces. Po ukończonym procesie narzędzia należy opłukać wodą demineralizowaną i osuszyć.

Woda destylowana/demineralizowana

Użycie wody destylowanej lub demineralizowanej jest niezbędnedo prawidłowego przeprowadzenia procesu dezynfekcji i sterylizacji. Stosowanie odpowiedniej jakości wody,  daje użytkownikowi gwarancję, że nie ma w niej zawartch minerałów i zanieczyszczeń, które w rezultacie mogłyby przyczynić się do uszkodzenia (np. zakamienienia) autoklawu, czy prowadzić do szybszej korozji narzędzi.  Pompa wodna i elektrozawory w autoklawie są szczególnie wrażliwe na zanieczyszczenia. Przewodność stosowanej wody powinna być < 15µS/cm.

Preparaty chemiczne

W dezynfekcji zastosowanie ma wiele rodzajów preparatów chemicznych. Stosowane substancje chemiczne to m.in. związki na bazie chloru, alkohole, aldehydy, związki nadtlenowe oraz pochodne fenolu. Związki fenolowe mają zastosowanie w dezynfekcji wstępnej przed właściwą dezynfekcją i sterylizacją. W stężeniu do 5% mogą być używane do dezynfekcji blatów oraz dezynfekcji wstępnej. Nie są zalecane do dezynfekcji sprzętu mającego kontakt ze skórą i błonami śluzowymi, ponieważ mogą działać drażniąco na tkanki. Związki chloru to jedne z najbardziej popularnych preparatów chemicznych o właściwościach grzybo- i bakteriobójczych. Powodują jednak korozję metali oraz działają drażniąco na skórę i śluzówki. Również alkohole stosowane są w procesie dezynfekcji. Najczęściej jest to alkohol etylowy i izopropylowy. Ich aktywność znacznie spada po rozcieńczeniu poniżej 50 procent. Roztworów środków dezynfekujących należy używać zgodnie z ich przeznaczeniem, należy przestrzegać czasów ekspozycji podawanych przez producenta środka dezynfekującego. Do dezynfekcji powierzchni stosuje się środki skuteczne w czasie 15 minut, a roztwory działające w dłuższym czasie – do dezynfekcji sprzętu/narzędzi, które można w nich zanurzyć.

Suszarka

W prawidłowo przygotowanym ciągu dekontaminacyjnym, pomocna może okazać się także suszarka.  Po umyciu i dezynfekcji narzędzi, a przed umieszczeniem ich w autoklawie, należy je dokładnie wysuszyć za pomocą jednorazowej ściereczki z włókniny lub przy pomocy suszarki. Suszenie jest procesem obowiązkowym i powinno obejmować wszystkie, nawet trudno dostępne powierzchnie. Kropelki wody znajdujące się na narzędziach uniemożliwiają skuteczną sterylizację oraz prowadzą do korozji narzędzi.

Preparat do mycia rąk

Mycie rąk to podstawa higieny pracy. Warto stosować preparaty wysokiej klasy, które nie zawierają szkodliwych związków. Nie powinny one zawierać również czynników alergizujących, które powodują podrażnienia i wysuszają dłonie. Powinny być to mydła syntetyczne produkowane w sterylnych warunkach. Pamiętajmy przy tym, aby ręce myć dokładnie, przynajmniej przez 30 sekund.

Infografika ilustrująca akcesoria potrzebne w procesie sterylizacji

Przygotowanie do sterylizacji

1. Mycie i przygotowanie narzędzi

Pierwszym etapem ciągu dekontaminacyjnego jest umycie narzędzi i przygotowanie ich do dalszych procesów. Należy pamiętać o tym, by dokładnie oczyścić wszystkie zagłębienia w narzędziach, nie pomijając tych trudno dostępnych. . Czynność tę można wykonywać ręcznie , za pomocą miękkich szczotek, zraszania lub opłukiwania, a także za pomocą  oczyszczania ultradźwiękowego w specjalnnie dostosowanych myjkach.

2. Dezynfekcja

Kolejnym etapem przygotowującym do sterylizacji jest dezynfekcja. W zależności od zaleceń producenta może być to dezynfekcja chemiczna, termiczna lub chemiczno-termiczna. Może być ona przeprowadzana w specjalnej maszynie lub myjce ultradźwiękowej. W przypadku dezynfekcji chemicznej, należy zwrócić szczególną uwagę na odpowiednie stężenie środka dezynfekującego, w którym to narzędzia powinny być całkowicie zanurzone.

3. Suszenie

Przed opakowaniem narzędzi w specjalne pakiety ochronne, należy je dokładnie osuszyć ,na przykład przy pomocy ręczników papierowych lub przy użyciu suszarki wykorzystującej suche, sprężone powietrze. W przypadku przygotowywania manualnego, narzędzia należy osuszyć natychmiast, aby zapobiec namnażaniu się drobnoustrojów. Po dokładnym osuszeniu,  warto pamiętać o konserwacji narzędzi za pomocą specjalnie przeznaczonego do tego środka.

4. Opakowanie narzędzi

Aby proces sterylizacji przebiegł prawidłowo, pamiętajmy również o dobraniu odpowiedniego rodzaju opakowania. Pakiety powinny być dopasowane do wielkości oraz ilości sterylizowanych narzędzi.  Pakiety, nalezy równieżukładać zgodnie z zasadą folia do folii, papier do papieru, co pozwala na lepszą penetrację pary i nie powoduje ryzyka sklejenia się pakietówNarzędzia powinny również zostać zapakietowane w taki sposób, by w wyniku sterylizacji, ostre końcówki nie spowodowały przerwania pakietu (wolna ok. 3 centymetrowa przestrzeń z obu stron pakietu).

Jak przebiega sterylizacja narzędzi w autoklawie?

1. Załadunek komory sterylizacyjnej

Należy pamiętać o kilku podstawowych zasadach. Przede wszystkim ciężkie narzędzia należy układać na dole komory sterylizacyjnej, a lżejsze na wyższych poziomach. Minimalne wypełnienie komory nie powinno być również mniejsze niż 1/6 pojemności. Kosze w sterylizatorze nie powinny być umieszczone zbyt szczelnie ani zbyt luźno. Należy przestrzegać maksymalnej wielkości wsadu.

2. Sterylizacja w autoklawie (wybór odpowiedniego programu)

Jedynie przestrzeganie zaleceń producenta autoklawu oraz producenta narzędzi, pozwoli na przeprowadzenie skutecznej sterylizacji w autoklawie. Proces ten nie powinien uszkadzać ani zmieniać właściwości sterylizowanych narzędzi. Należy wybierać programy dopasowane do typu sterylizowanego narzędzia – jeśli sprzęt jest gładki, bez żłobień itp., można wybrać krótszy program. Nie zapominajmy również o niezbędnej do sterylizacji wodzie destylowanej/demineralizowanej.

3. Zakończenie sterylizacji

Po zakończonym procesie sterylizacji należy wyjąć narzędzia, aby wystygły. Następnie zapakietowane mogą trafić do miejsca przechowywania sterylnych narzędzi. Na opakowaniu powinna znaleźć się data sterylizacji lub data ważności, numer procesu oraz opis zawartości w przypadku opakowań nieprzezroczystych.

Infografika ilustrująca etapy dekontaminacji

Jak przeprowadzać kontrolę procesu sterylizacji?

Aby być pewnym, że wykonywana przez nas sterylizacja w autoklawie jest skuteczna, należy przeprowadzać regularne kontrole. Kontrola procesu sterylizacji, jak wcześniej wspomniano, przeprowadzana jest za pomocą testów fizycznych, chemicznych (testy paramentów) i biologicznych (kontrola skuteczności sterylizacji). Jak często przeprowadzać kontrole procesu sterylizacji? Przy stosowaniu sterylizatora parowego – w zależności od rodzaju testu: 1 × w miesiącu (np. SPORAL), 1 × w tygodniu (w przypadku testu B&D lecz w zależności od zaleceń lokalnego Sanepidu może to być raz w miesiącu)  lub 1 × dziennie (testy chemiczne, vacuum test), a także każdorazowo po naprawie sprzętu oraz kiedy nie jest dostępny automatyczny pomiar i zapis parametrów krytycznych. Różnice istnieją również w ilości stosowanych testów do jednej kontroli. W przypadku urządzeń o pojemności poniżej jednej jednostki wsadu powinny być to 2 wskaźniki umieszczone w miejscu o najtrudniejszym dostępie czynnika sterylizującego, a w przypadku pojemności więcej niż jedna jednostka – minimum trzy. Testy biologiczne należy przesłać do laboratorium na badania, a ich wyniki przechowywać do kontroli sanepidu.

Nieodłączną praktyką jest prowadzenie dokumentacji z procesu sterylizacji. Należy ją przechowywać przez 10 lat. Powinny znajdować się tam opisy wsadów wraz z datą, numerem sterylizacji, testem kontroli procesu, parametrami sterylizacji oraz podpisem osoby wykonującej sterylizację. W książeczce sterylizacji należy też umieścić wykonywany nie rzadziej niż raz w miesiącu test kontroli biologicznej - SPORAL.

Sprawdzone praktyki – jak usprawnić proces sterylizacji

  • Należy przestrzegać zasad użytkowania sterylizatora. Wymagane jest działanie zgodne z jego instrukcją. Oznacza toin., że nie można przekroczyć maksymalnej masy wsadu.
  • Producenci autoklawów zwykle podają, ile mniej więcej pakietów zmieści się do sterylizatora – lecz to masa wsadu decyduje, czy możemy jeszcze coś dołożyć, czy też
  • Czas dezynfekcji narzędzi i innych wyrobów medycznych, zależy od stosowanego preparatu dezynfekcyjnego. Szczegóły zastosowania znajdują się na ulotce preparatu.
  • Narzędzia wkładane w pakietach do autoklawu powinny być idealnie suche. DWłożenie mokrych narzędzi do autoklawu wiąże się często z nieprawidłowym przebiegiem procesu sterylizacji oraz korozją narzędzi, umieszczenie mokrych narzędzi w sterylizatorze może spowodować, że nie będą sterylne

 

Bibliografia:

  1. Zespół konsultantów PSSM: Elżbieta Kutrowska, Waldemar Olszak, Barbara Waszak, FAQ, http://sterylizacja.org.pl/pliki/faq/Pytanie_6_18.05.2016.pdf.
  2. Ewa Röhm-Rodowald (Zakład Zwalczania Skażeń Biologicznych), Mycie i dezynfekcja http://sterylizacja.org.pl/pliki/KURS_Dezynfekcja_Blok2.pdf.
  3. MEDIA-MED, Opakowania oraz akcesoria pomocnicze do przygotowywania pakietów sterylizacyjnych, https://media-med.pl/cache/page/Katalogi/Katalog_MM_OPAKOWANIA2018_10_www.pdf.
  4. Cosmed24, Myjka ultradźwiękowa zastosowanie w gabinecie kosmetycznym, https://cosmed24.pl/myjka-ultradzwiekowa-zastosowanie-w-gabinecie-kosmetycznym/.
  5. Dr Małgorzata Fleischer (Katedra i Zakład Mikrobiologii Uniwersytetu Medycznego we Wrocławiu), Dezynfekcja, sterylizacja i antyseptyka https://www.lekarski.umed.wroc.pl/sites/default/files/mikrobiologia/files/Dezynfekcja_i_sterylizacja.pdf.
  6. Czyszczenie i sterylizacja narzędzi i wkładów, http://www.dentsplymaillefer.com/wp-content/uploads/2018/01/CLEANING-STERILIZ-INSTRUMENTS-POSTS_DFU_1117_WEB_DSE_PL.pdf.
  7. Zespół konsultantów PSSM: Elżbieta Kutrowska, Waldemar Olszak, Barbara Waszak, FAQ http://sterylizacja.org.pl/pliki/faq/Pytanie_2_27.01.2017.pdf.
  8. Dezynfekcja, sterylizacja i mycie – procedury i produkty, https://www.dezynfekcja24.com/Dezynfekcja-sterylizacja-i-mycie-procedury-i-produkty-chelp-pol-107.html.
  9. Beata Sokół-Leszczyńska, Elżbieta Sztark, Piotr Leszczyński, Grażyna Młynarczyk, Marta Wróblewska, Przygotowanie instrumentarium medycznego do zabiegów chirurgicznych. Część I – wstępna dekontaminacja i dezynfekcja, http://www.pm.microbiology.pl/web/archiwum/vol5142012309.pdf.
  10. Sterylizacja w autoklawie jest elementem reprocesowania narzędzi i przyborów medycznych, https://www.dezynfekcja24.com/Sterylizacja-w-autoklawie-chelp-pol-233.html.
  11. Beata Sokół-Leszczyńska, Elżbieta Sztark, Piotr Leszczyński, Grażyna Młynarczyk, Marta Wróblewska, Przygotowanie instrumentarium medycznego do zabiegów chirurgicznych. Część II – sterylizacja i reprocesowanie http://www.pm.microbiology.pl/web/archiwum/vol5142012315.pdf.
  12. Magdalena Świtała, Kontrola biologiczna procesów sterylizacji http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:gNJ-TJgzblwJ:sterylizacja.org.pl/pliki/prezentacje/III_zjazd_gizycko/Kontrola_biologiczna_procesow_sterylizacji.ppt+&cd=3&hl=pl&ct=clnk&gl=pl.
  13. Monika Lipa (technik sterylizacji medycznej), Sterylizacja w gabinecie kosmetycznym i fryzjerskim od A do Z! https://gabinetodzaplecza.pl/sterylizacja-w-gabinecie-kosmetycznym-fryzjerskim/.