Dezynfekcja i sterylizacja: środki i urządzenia

Dezynfekcja i sterylizacja – wiele osób sądzi, że pojęcia te oznaczają to samo. Jednak nic bardziej mylnego! Definiują one dwa różne od siebie procesy, które charakteryzują się też odmienną efektywnością. Czego używa się do dezynfekcji, a czego do sterylizacji? Który z tych procesów jest skuteczniejszy w zwalczaniu wirusów i bakterii?

Dezynfekcja to jedna z metod dekontaminacji, czyli niszczenia drobnoustrojów. W procesie dezynfekcji ulegają zniszczeniu jedynie formy wegetatywne drobnoustrojów – nie likwiduje on spor bakteryjnych i „powolnych” wirusów. Nie jest to więc proces w pełni skuteczny. Istnieje również dezynfekcja wysokiego stopnia, która niszczy także prątki gruźlicy, enterowirusy i niektóre formy przetrwalnikowe. Ma ona zastosowanie głównie w placówkach medycznych.

Dezynfekcja dotyczy częściej powierzchni użytkowych, na przykład blatów lub często używanych poręczy czy klamek. Wchodząc w część ciągu sterylizacyjnego, jest ona również procesem poprzedzającym sterylizację w autoklawie. Do stosowania ciągu dekontaminacyjnego, oprócz szpitali i innych placówek medycznych, są prawnie zobligowanie m.in. salony kosmetyczne. Wynika to z obowiązujących przepisów Głównego Inspektoratu Sanitarnego.

Sterylizacja to proces, w wyniku którego dochodzi do zniszczenia wszystkich żywych form drobnoustrojów. Poddawane są jej narzędzia wielokrotnego użytku i sprzęt, który kontaktuje się z jałowymi tkankami. Narzędzie poddane sterylizacji jest w pełni bezpieczne dla organizmu. Skuteczny proces sterylizacji powinien być przeprowadzany w autoklawie parowym. Sterylny produkt otrzymamy, pod warunkiem że materiały do sterylizacji zostaną przygotowane prawidłowo, dobierze się odpowiednią metodę sterylizacji, sam proces przebiegnie poprawnie, a po jego zakończeniu materiały będą przechowywane prawidłowo.

Istnieje wiele metod sterylizacji, różniących się skutecznością. Są to między innymi:

  • sterylizacja parą wodą w nadciśnieniu,
  • sterylizacja bieżącą parą wodną,
  • sterylizacja suchym-gorącym powietrzem,
  • promieniowanie nadczerwone,
  • sterylizacja tlenkiem etylenu,
  • sterylizacja formaldehydem,
  • sterylizacja kwasem nadoctowym.

Dezynfekcja – czego do niej używamy?

Dezynfekcja może być przeprowadzona za pomocą wielu różnych środków. Wyróżniamy dezynfekcję termiczną, która przebiega z użyciem wody lub pary wodnej i odpowiedniego ciśnienia. Stosowana jest ona do odkażania bielizny, naczyń i wyposażenia sanitarnego. Innym rodzajem tego procesu jest dezynfekcja chemiczno-termiczna, którą przeprowadza się na sprzęcie wrażliwym na wysoką temperaturę. Najpopularniejszym typem jest dezynfekcja chemiczna przeprowadzana z użyciem roztworów preparatów chemicznych o różnych właściwościach. Wybór danego środka jest zależny od rodzaju dezynfekowanej powierzchni oraz toksyczności preparatu. Do związków chemicznych mających tu zastosowanie zaliczamy:

  • związki chloru – są skuteczne wobec form przetrwalnikowych bakterii, wirusów i grzybów. Stosuje się je do dezynfekcji powierzchni, instalacji wodnych i odpadów klinicznych. Działają drażniąco na skórę, błony śluzowe i oczy. Mogą też uszkadzać niektóre sprzęty;
  • związki fenolowe – wykazują wysoką aktywność bakteriobójczą, przeciwprątkową i grzybobójczą. W stężeniu do 5% mogą być używane do dezynfekcji blatów oraz dezynfekcji wstępnej przed sterylizacją. Nie są zalecane do dezynfekcji sprzętu mającego kontakt ze skórą i błonami śluzowymi, ponieważ mogą działać drażniąco na tkanki;
  • aldehydy – są to jedne z najbardziej skutecznych chemicznych środków dezynfekujących. Aldehyd mrówkowy wykazuje wysoką skuteczność bakteriobójczą, wirusobójczą i grzybobójczą, jednak z uwagi na swoje drażniące właściwości nie jest stosowany do dezynfekcji powierzchni użytkowych;
  • kwas nadoctowy – środek wysoce skuteczny o właściwościach utleniających. W przypadku bakterii i grzybów wykazuje skuteczne działanie już po 5 minutach od jego zastosowania. Nieszkodliwy dla otoczenia, jednak może powodować korozję elementów m.in. z miedzi i stali;
  • nadtlenek wodoru – środek o szerokim spektrum działania. Mało toksyczny i mało drażniący;
  • alkohole – w procesach dezynfekcji zastosowanie mają szczególnie alkohol etylowy i izopropylowy. Są skuteczne już po 10 sekundach od aplikacji wobec wirusów lipofilnych (np. wirusa grypy) i hydrofilnych. Nie niszczą jednak bakteryjnych form przetrwalnikowych. Mają swoje zastosowanie w dezynfekcji skóry i powierzchni użytkowych. Najbardziej skuteczne w stężeniach od 60 do 90 procent. Poniżej 50% znacznie tracą na skuteczności;
  • jodofory – są skuteczne wobec bakterii, wirusów i grzybów. Znajdują swoje zastosowanie w antyseptyce i dezynfekcji.

Pozostałe metody dezynfekcji to filtracja, która eliminuje drobnoustroje z ciepłochwiejnych płynów oraz promieniowanie UV. Jest ono używane do dekontaminacji powietrza i powierzchni użytkowych. Nie penetruje w głąb ciał stałych i cieczy. Długość wykorzystywanych w tym procesie fal UV wynosi od 210 do 328 nm, przy czym najbardziej efektywne są te o długości 254 nm. Wykorzystuje się do tego celu lampy rtęciowe. Dochodzi do utworzenia dimerów tyminy, a w konsekwencji do uszkodzenia DNA bakterii i wirusów. Promieniowanie UV nie usuwa form przetrwalnikowych.

Skuteczność dezynfekcji zależy od wielu czynników. Wzrasta ona wraz z upływem czasu działania i stężeniem środka dezynfekującego, wzrostem temperatury i wilgotności. Efektem użycia danego preparatu jest zdezynfekowana powierzchnia lub urządzenie, ale nie jest ono jeszcze sterylne i w pełni bezpieczne. Jedynie sterylizator/autoklaw parowy zapewnia 100% skuteczność oraz pozwala zmniejszyć do minimum ryzyko zakażenia groźnymi dla zdrowia drobnoustrojami.

Sterylizator UV – mit

Coraz częściej można spotkać się z urządzeniem określanym jako sterylizator UV. Sterylizacja UV, a właściwie dezynfekcja promieniowaniem UV, polega głównie na eliminacji drobnoustrojów, m.in. bakterii i grzybów, które mogą znajdować się na powierzchniach przedmiotów oraz w powietrzu. Długość wykorzystywanych w tym procesie fal UV wynosi od 210 do 328 nm, przy czym najbardziej efektywne są te o długości 254 nm. Wykorzystuje się do tego celu lampy rtęciowe. Dochodzi do utworzenia dimerów tyminy, a w konsekwencji do uszkodzenia DNA bakterii i wirusów. Nie jest to jednak urządzenie w pełni skuteczne i bezpieczne, może nawet powodować wiele zagrożeń.

Sterylizator UV infografika

Sterylizator kulkowy – mit

Sterylizator kulkowy był kiedyś bardzo popularnym sposobem na przeprowadzanie sterylizacji w gabinecie kosmetycznym. Jest to urządzenie wypełnione małymi, szklanymi kulkami, stąd jego nazwa. Kulki te rozgrzewają się do temperatury 240 stopni, jednak produkt ten nie jest w pełni skuteczny, nie powinno się nazywać go sterylizatorem. Może być stosowany jedynie do dezynfekcji narzędzi metalowych. Narzędzia nie są wkładane do urządzenia w całości, część każdego z nich zawsze znajduje się na zewnątrz. Po przeprowadzeniu procesu nagrzewania narzędzia nie są też prawidłowo przechowywane, jak ma to miejsce w autoklawie parowym. Nie można również kontrolować procesu „sterylizacji”. Urządzenia te nie posiadają aprobaty stacji sanitarno-epidemiologicznych.

Autoklaw – jedyny skuteczny sposób sterylizacji

Jedynie autoklaw, czyli sterylizator parowy zapewnia w 100% bezpieczeństwo i skuteczność. Odbywa się w nim sterylizacja parą wodną pod wysokim ciśnieniem. W wyniku tego procesu w autoklawie dochodzi do zniszczenia wszystkich form bakterii i wirusów, również przetrwalnikowych. Autoklaw stanowi obowiązkowe wyposażenie gabinetów stomatologicznych, lekarskich, a także ma swoje zastosowanie w miejscach, w których wykonuje się zabiegi, wszędzie tam, gdzie dochodzi lub może dojść do przerwania ciągłości skóry, m.in. w zakładach fryzjerskich, salonach kosmetycznych oraz w studiach tatuażu. Można w nim sterylizować metalowe narzędzia wielokrotnego użytku, a przed utylizacją maseczki, bandaże i inne środki higieniczne oraz opatrunkowe.

Narzędzie, które zostało poddane sterylizacji w autoklawie, jest jałowe i w pełni bezpieczne dla klienta. Komisja Europejska wpisała autoklaw jako oficjalne, kluczowe narzędzie do walki z trwającą obecnie pandemią. W dobie pandemii autoklawy stosowane są także do sterylizacji masek wielorazowego użytku, bandaży, środków opatrunkowych oraz innego sprzętu. Autoklawy Enbio to autoklawy medyczne najwyższej klasy B – posiadają certyfikat CE, zatwierdzający je jako urządzenia medyczne. Spełniają 100% wymagań sanepidu i gwarantują pełną skuteczność oraz bezpieczeństwo sterylizacji.

Autoklaw - sterylizator parowy

 

Bibliografia:

  1. Dezynfekcja, sterylizacja, antyseptyka, Katedra i Zakład Mikrobiologii, Uniwersytet Medyczny im. Piastów Śląskich we Wrocławiu https://www.lekarski.umed.wroc.pl/sites/default/files/mikrobiologia/files/Dezynfekcja_i_sterylizacja.pdf
  2. Medyczne lampy bakteriobójcze - zasadniczy element wyposażenia gabinetu lekarza? MEDNOVA https://mednova.pl/blog/lampy-bakteriobojcze-jakie-wybrac-porownanie
  3. Dezynfekcja powietrza i powierzchni promieniami ultrafioletowymi UV-C, Pretium Medical https://medipretium.pl/lampy-bakteriobojcze-dezynfekcja-powierzchnii-powietrza-uv-c-26
  4. Sterylizacja narzędzi w gabinecie kosmetycznym, Cabines Polska nr 68, Konsultacja merytoryczna: Beata Zalewska, konsultant naukowy Medilab Michał Domański, http://www.cabines.pl/artykuly/769/sterylizacja-narzedzi-w-gabinecie-kosmetycznym.html